شوراي اسلامي شهر يزد شوراي اسلامي شهر يزد

محسن عباسي هرفته


خیابان قیام و فرصت های پیشِ رو

محسن عباسی هرفته

رئیس کمیسیون عمران، شهرسازی و معماری شورای اسلامی شهر یزد

 

برخلاف نگرانی عمومی از اتفاقاتی که در خیابان قیام افتاده است، به نظر می رسد حداقل از دریچه توجه به میراثِ معماری یزد نگرانی جدی وجود ندارد. چراکه اساساً کار خاصی صورت نگرفته است. صرفاً یک مسیر سنگفرش بی کیفیت اجرا شده است که به علت ضعف اجرا و عدم منطق درونی یا خود به خود تخریب می گردد و ضرورت طرح دیگری را گوشزد می کند یا مدیریت شهری در آینده آن را اصلاح و طرح بهتری را جایگزین خواهد کرد. در این وسط مردم و به خصوص کسبه آزار دیدند و بخشی از بیت المال هدر رفت که چیز جدیدی نیست و بالاخره  متولیان این نوع اقدامات در جایی باید از بابت این اشتباهات به مردم و خدای ایشان پاسخگو باشند.

اما از نگاه یک دغدغه مند معماری و میراث معماری، خیابان قیام هنوز هم نیازمند ساماندهی و توانبخشی است و این ضرورت، امروزه با اجرای این شبه طرح نصفه و نیمه بیش از پیش رخ نمایی می کند و این پیامد مثبت اتفاقات اخیر در این خیابان محسوب می شود که مردم و متخصصین را نسبت به آن حساس کرد. لذا بهتر است از آنچه اتفاق افتاده عبور کنیم و به آنچه باید اتفاق بیافتد بپردازیم.

مهمترین ارزش شهر تاریخی یزد که می تواند آن را به سر منزل توسعه متوازن و پایدار هدایت نماید بافت تاریخی به هم پیوسته آن است. این بافت در دوره پهلوی و در جریان ابتر مدرنیزاسیون، مورد آسیب و تعرض قرار گرفت و پاره پاره شد هر چند خوشبختانه هنوز شاکله پیوسته ای از آن به جا مانده است. احداث خیابان قیام نیز از جمله آسیب هایی بود که در این جریان به وقوع پیوست. این خیابان حاصل برش کور بافت تاریخی در اوایل ورود جریان تجدد به یزد است، برشی که مواضع مختلفی از بافت را مورد آسیب قرارداده است؛ در جایی از بازار گذشته و در جایی خانه ای تاریخی را مورد تعرض قرار داده و در جایی بخشی از کاروانسرایی ارزشمند را تخریب کرده است. هر چند زخم های حاصل از این سلاخی شهری در گذر ده ها سال نسبتاً و ظاهراً التیام یافته ولی کماکان جراحات، نقص عضو به وجود آمده و تبعات ناشی از آن در مقیاس بافت نیازمند درمان جدی است. بنابراین در پس جداره نسبتاً همسان این خیابان شرایط و وضعیت های متفاوتی حاکم است و بسامان شدن یا نابسامانی خیابان به آن ها گره خورده است. با این فرض، خیابان قیام در طول چند ده متری اش مجموعه ای از درون و پیرامونش است که می بایست توامان بدان اندیشیده شود و به واسطه تفاوت در پشت صحنه های متنوع خیابان، هر بخش مسائل خاص خود را دارد و نسخه های درمانی ویژه ای را طلب می کند. در این شرایط طبیعی است ارائه راه حلی یکسان در طول این خیابان و فارغ از وضعیت پشت صحنه جداره ها، ناشی از سطحی نگری است و نمی تواند حتی به درمان مسایل ترافیکی این خیابان بپردازد چه برسد به مسائل معماری، میراثی و اجتماعی آن. بنابراین هر اقدامی در این خیابان مستلزم مطالعه و مساحی بافت پیرامون خیابان درگذشته و امروز است.

از این نظرگاه، خیابان قیام که در زمان احداثش بخشی از ستون فقرات شهر را مورد هجمه و حمله قرار داده است امروز و برعکس، می تواند به مثابه فرصتی طلایی در پیوند میان دو پاره شمالی و جنوبی اش، دست کم در مواضعی حساس از خیابان مورد توجه قرار گیرد و با انجام مداخلاتی طراحانه به عاملی حیات بخش و تقویت کننده در مقیاس بافت تبدیل گردد و در خدمت توانبخشی و تقویت یکی از مهمترین داشته ها و سرمایه های یزد یعنی بافت تاریخی آن مورد توجه قرار گیرد. لازم به توضیح است که مراد از پیوند طرفین خیابان، نه لزوماً پر کردن خیابان و ساخت وساز در آن بلکه از طرق مختلفی چون کفسازی، تقویت جداره ها در مواضع خاص، مسقف کردن و انواع روش های متنوعی است که به این پیوند کمک می کند. در این صورت خیابان قیام در طول خود شاهد طرح های متنوعی خواهد بود که برای هر بخش آن، نسخه منحصربفرد درمانی مناسبش، تجویز شده است؛ نسخه ای که بیش از هر چیز نیازمند اندیشه است و نتایج حداکثری را در سه مقیاس محدوده خیابان، بافت بلافصل آن و مجموعه بافت تاریخی، در پی خواهد داشت.

در یک جمعبندی اجمالی و شتابزده می توان به طرح ساماندهی خیابان قیام به مثابه فرصتی طلایی برای پیوند دو بخش مهم و ارزشمند بافت پیرامونش نگریست. بر این اساس صِرفِ پیاده مداری و کاهش حرکت سواره یا آرام سازی آن، هر چند در نفس خود اتفاق مبارکی است ولی اگر در شکل مطلوبش هم اتفاق بیافتد برای این خیابان کم است و می بایست از فرصت تاریخی که این خیابان در احیاءِ ساختاری بافت تاریخی در اختیار می گذارد، نهایت بهره را جست. کاری که می بایست پس از مطالعه همه جانبه خیابان و ابعاد متنوع آن و احصاء نظرات واقعی ساکنان آن (به خصوص کسبه و همسایگان بافت پیرامون آن) در قالب پروژه های موضعی و موضوعی و به تدریج به صورت مرحله بندی شده در بخش های مختلف خیابان محقق شود. در این مسیر تأمین زیرساخت های لازم و امکانات جایگزین، در کنار فرهنگ سازی عمومی، به همراهی کاربران، کسبه و ساکنان و مشارکت ایشان در تحقق طرح، کمک شایانی خواهد کرد. در این صورت مسئله ترافیک، رونق اقتصادی، مسائل میراثی و سایر مسائل مبتلابه این خیابان به شکلی مناسب پاسخ داده خواهد شد و این کار سختی نیست؛ متخصصان کاربلدی را می طلبد که در یزد کم نیستند و فضایی مثبت و مشارکتی که فارغ از تصمیمات، منافع و مطامع شخصی، گروهی و حزبی، امکان تحقق چنین طرحی در آن فراهم باشد.